Anafilaksja: co to, objawy, pierwsza pomoc i różnice między wstrząsem anafilaktycznym

Anafilaksja a wstrząs anafilaktyczny – na czym polega różnica?

Anafilaksja i wstrząs anafilaktyczny, to pojęcia stosowane zamiennie w języku potocznym. Jednak z perspektywy medycznej istnieje istotna różnica:

• Anafilaksja to określenie ciężkiej, uogólnionej reakcji nadwrażliwości, która rozwija się gwałtownie i może obejmować wiele układów (np. skórę, układ oddechowy i pokarmowy).
• Wstrząs anafilaktyczny to najcięższa, bezpośrednio zagrażająca życiu postać anafilaksji. Stan ten charakteryzuje się niewydolnością krążenia z krytycznym spadkiem ciśnienia tętniczego (hipotensją), co prowadzi do niedotlenienia ważnych dla życia narządów wewnętrznych.

Każda reakcja anafilaktyczna jest potencjalnym zagrożeniem życia, ponieważ może w ciągu kilku minut doprowadzić do niewydolności oddechowej lub krążeniowej. Nawet jeśli objawy początkowo wydają się łagodne (np. świąd skóry), reakcja może błyskawicznie eskalować, dlatego każde podejrzenie anafilaksji wymaga traktowania jako stan nagły.

Anafilaksja – przyczyny i rola układu odpornościowego

Reakcja anafilaktyczna opiera się na gwałtownej degranulacji komórek tucznych (mastocytów) oraz bazofili, zlokalizowanych w tkankach i we krwi. Po ekspozycji na alergen (z udziałem przeciwciał IgE) lub czynnik niealergiczny, komórki te uwalniają ogromne ilości mediatorów stanu zapalnego, z których najważniejsza jest histamina.

To właśnie histamina powoduje natychmiastowe rozszerzenie naczyń, wzrost ich przepuszczalności, obrzęki tkanek oraz silny skurcz mięśni gładkich dróg oddechowych. Stan jest tak nagły, że ciężkie objawy kliniczne pojawiają się najczęściej w ciągu zaledwie kilku minut.

Najczęstsze alergeny wywołujące anafilaksję wraz z czynnikami ryzyka u dzieci i dorosłych

U dzieci dominują przede wszystkim alergeny pokarmowe, natomiast u dorosłych częściej przyczyną są leki oraz jad owadów. Anafilaksja może wystąpić zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, ale najczęstsze przyczyny ciężkiej reakcji alergicznej różnią się w zależności od wieku. 

Według danych medycznych najczęstsze czynniki wywołujące anafilaksję przedstawiają się następująco:

U dorosłych:

• leki – ok. 34% przypadków,
• pokarmy – ok. 31% przypadków,
• jad owadów błonkoskrzydłych – ok. 20% przypadków.

U dzieci:

• pokarmy – ok. 70% przypadków,
• jad owadów – ok. 22% przypadków,
• leki – ok. 7% przypadków.

Czynniki zwiększające ryzyko ciężkiej anafilaksji:

• przebyta wcześniej anafilaksja,
• niekontrolowana lub ciężka astma,
• silne alergie pokarmowe lub alergia na jad owadów,
• choroby układu sercowo-naczyniowego,
• stosowanie niektórych leków, np. beta-adrenolityków lub inhibitorów ACE,
• opóźnione podanie adrenaliny po wystąpieniu pierwszych objawów.

Jad owadów błonkoskrzydłych (użądlenia owadów)

Użądlenia owadów (przede wszystkim osy, pszczoły i szerszenia) stanowią jedną z głównych przyczyn dramatycznych reakcji uogólnionych, zwłaszcza u osób dorosłych. Alergeny zawarte w jadzie mogą w ciągu kilkunastu minut doprowadzić do utraty przytomności. W przypadku użądlenia przez pszczołę istotne jest, aby jak najszybciej usunąć żądło. Należy to zrobić podważając żądło płaskim przedmiotem (np. kartą płatniczą), unikając uciskania pęcherzyka jadowego, co mogłoby wstrzyknąć do ciała dodatkową porcję toksyn.

Alergeny pokarmowe (orzeszki ziemne, mleko krowie i inne alergeny)

Pokarm jest najczęstszą przyczyną wstrząsu anafilaktycznego u dzieci, ale wywołuje też ciężkie reakcje u dorosłych. Najbardziej niebezpieczne alergeny pokarmowe to:

• orzeszki ziemne (arachidowe),
• orzechy drzewne,
• ryby, owoce morza (skorupiaki),
• mleko krowie, jajo kurze i pszenica (u najmłodszych).

Nawet śladowe ilości uczulającego pokarmu mogą stanowić zagrożenie życia i wywołać obrzęk krtani.

Leki (antybiotyki i niesteroidowe leki przeciwzapalne)

Anafilaksja polekowa najczęściej rozwija się u osób dorosłych. Głównymi winowajcami są:

• antybiotyki (szczególnie z grupy penicylin i cefalosporyn),
• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ – m.in. ibuprofen, kwas acetylosalicylowy),
• jodowe środki kontrastowe podawane podczas badań obrazowych.

Reakcja anafilaktyczna w przypadku iniekcji dożylnej leku może rozwinąć się w czasie krótszym niż 5 minut.

Anafilaksja idiopatyczna oraz rzadkie przyczyny (np. wysiłek fizyczny)

Często zdarza się, że mimo wyczerpującej diagnostyki nie udaje się ustalić przyczyny anafilaksji – mówimy wtedy o anafilaksji idiopatycznej. Szacuje się, że dotyczy około 30% przypadków u dorosłych i 15% u dzieci. Występują także tzw. kofaktory (czynniki współwystępujące), jak:

• wysiłek fizyczny,
• stres,
• spożycie alkoholu.

W połączeniu z alergenem, powyższe czynniki drastycznie zwiększają ryzyko wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego (np. anafilaksja powysiłkowa zależna od pokarmu).

Anafilaksja – objawy alergiczne i jak rozpoznać reakcję?

Zgodnie z kryteriami World Allergy Organization (WAO 2020) podejrzenie anafilaksji jest uzasadnione, gdy wystąpi nagła reakcja organizmu obejmująca jeden z poniższych scenariuszy:

1. Nagły początek objawów (w ciągu kilku minut lub godzin) obejmujący skórę i/lub błony śluzowe, np.:

• uogólniona pokrzywka,
• świąd skóry,
• obrzęk warg, języka lub twarzy,

którym towarzyszy co najmniej jeden z objawów:

• ze strony układu oddechowego – duszność, świszczący oddech, skurcz oskrzeli, świst krtaniowy (stridor),
• ze strony układu krążenia – spadek ciśnienia tętniczego, omdlenie, objawy wstrząsu,
• ze strony przewodu pokarmowego – silny kurczowy ból brzucha lub uporczywe wymioty.

2. Nagły spadek ciśnienia tętniczego (u dorosłych dolną granicą tzw. ciśnienia skurczowego jest 90 mm Hg, u dzieci do 10. roku życia – 70 mm Hg), skurcz oskrzeli lub obrzęk krtani (stridor) po kontakcie ze znanym albo prawdopodobnym alergenem, nawet jeśli nie występują typowe objawy skórne, jak pokrzywka czy świąd.

Objawy skórne i błon śluzowych (pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy)

W 80-90% przypadków skóra i błony śluzowe reagują jako pierwsze. Pojawia się uogólniona reakcja uczuleniowa, silnie swędząca pokrzywka, rumień oraz obrzęk naczynioruchowy twarzy (warg, języka, powiek). Warto jednak pamiętać, że u części pacjentów (ok. 10-20%) anafilaksja przebiega bez widocznych zmian na skórze, co może utrudniać diagnozę.

Objawy związane z układem oddechowym (stridor, duszność i obrzęk krtani)

Są najczęstszą przyczyną zgonów w przebiegu anafilaksji. Pacjent może odczuwać chrypkę, uczucie „kluski w gardle”, świszczący oddech i silną duszność. Skrajnym stanem jest obrzęk górnych dróg oddechowych oraz stridor (wysoki świst krtaniowy świadczący o zwężeniu krtani), które mogą doprowadzić do całkowitej niedrożności dróg oddechowych.

Objawy wstrząsu anafilaktycznego (spadek ciśnienia tętniczego i omdlenie)

Gwałtowny spadek ciśnienia krwi (hipotensja) wywołuje silne osłabienie, mroczki przed oczami, zawroty głowy, a ostatecznie utratę przytomności. Tętno staje się bardzo szybkie (tachykardia), ale słabo wyczuwalne. Brak natychmiastowej interwencji grozi niedotlenieniem mózgu i zatrzymaniem krążenia.

Anafilaksja – postępowanie i pierwsza pomoc krok po kroku

Pierwsza pomoc w przypadku anafilaksji to szereg działań, w którym czas ma decydujące znaczenie. Nawet kilka minut opóźnienia może skutkować nieodwracalnymi uszkodzeniami mózgu lub zgonem pacjenta.

Wstrząs anafilaktyczny – pierwsza pomoc

Adrenalina jest jedynym lekiem ratującym życie w sytuacji wstrząsu anafilaktycznego. Przeciwdziała rozszerzeniu naczyń krwionośnych, podnosi ciśnienie tętnicze i znosi obrzęk dróg oddechowych. Podawanie adrenaliny domięśniowo powinno stanowić absolutnie pierwszy krok udzielania pierwszej pomocy, zanim podejmie się jakiekolwiek inne działania ratunkowe.

Czy wstrząs anafilaktyczny może być śmiertelny?

Tak. Wstrząs anafilaktyczny to najgroźniejsza postać reakcji alergicznej, która stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. Bez natychmiastowego podania adrenaliny i wezwania pomocy medycznej może w ciągu kilku minut doprowadzić do śmierci. Najczęściej wynika to z obrzęku dróg oddechowych utrudniającego oddychanie lub gwałtownego spadku ciśnienia tętniczego, prowadzącego do niewydolności krążenia.

Sposób podawania adrenaliny (epinefryny)

• Miejsce wkłucia: zawsze przednio-boczna (zewnętrzna) część uda. Zastrzyk można wykonać nawet przez odzież.

• Dawkowanie: U osób dorosłych i dzieci powyżej 30 kg standardowa dawka wynosi zazwyczaj 0,3 mg. U dzieci o masie 15–30 kg stosuje się dawkę 0,15 mg w formie automatycznego wstrzykiwacza (pena).

• Jeśli po 5-15 minutach objawy anafilaksji nie ustępują, dawkę adrenaliny można powtórzyć.
  

W Polsce dostępne są autostrzykawki z adrenaliną (np. EpiPen i Adrenalina WZF), które zawierają stałą dawkę leku (0,15 mg lub 0,3 mg) i są zaprojektowane do bezproblemowego podania przez pacjenta lub osoby postronne.

Jak ułożyć chorego? Znaczenie pozycji leżącej z uniesionymi nogami

U pacjentów z objawami spadku ciśnienia tętniczego i wstrząsu (będącego w tym przypadku wstrząsem dystrybucyjnym) należy zastosować pozycję leżącą na płasko z uniesionymi nogami. Ułatwia to powrót krwi do serca i poprawia ukrwienie mózgu.

Ważne wyjątki:

1. Jeśli pacjent ma silne duszności, bezpieczniejsza i bardziej komfortowa jest pozycja siedząca lub półsiedząca.
2. Kobiety w zaawansowanej ciąży układamy na lewym boku (aby uniknąć ucisku macicy na żyłę główną dolną).
3. Pacjentów nieprzytomnych, którzy oddychają samodzielnie, układamy w pozycji bocznej ustalonej.

Jak i kiedy wezwać pogotowie ratunkowe?

Pogotowie ratunkowe (numer 112 lub 999) należy wezwać natychmiast po rozpoznaniu pierwszych niepokojących objawów uogólnionych. Dyspozytorowi należy wyraźnie zakomunikować: „Podejrzenie wstrząsu anafilaktycznego, podano/będziemy podawać adrenalinę”.

Każdy pacjent po epizodzie anafilaksji musi zostać zbadany przez lekarza i przewieziony do szpitala – nawet jeśli po podaniu adrenaliny poczuł się znacznie lepiej. Wynika to z ryzyka wystąpienia reakcji dwufazowej (nawrotu objawów po kilku godzinach, bez ponownego kontaktu z alergenem).

Anafilaksja – leczenie w szpitalu i dalsza diagnostyka

Po ustabilizowaniu stanu pacjenta przez zespół pogotowia ratunkowego, chory musi trafić do szpitala. Leczenie w placówce polega na:

• kontynuowaniu tlenoterapii,
• intensywnej płynoterapii dożylnej (szybki wlew krystaloidów),
• ciągłym monitorowaniu funkcji życiowych.

Farmakologia w warunkach szpitalnych uzupełniana jest o farmaceutyki drugiego i trzeciego rzutu, jak leki przeciwhistaminowe oraz glikokortykosteroidy.

Pacjenci wymagają obserwacji (zwykle od 8 do 24 godzin) ze względu na ryzyko wystąpienia reakcji dwufazowej (nawrotu objawów). Po ustąpieniu ostrej fazy, niezbędna jest wizyta u alergologa, wykonanie testów skórnych oraz oznaczenie poziomu tryptazy i swoistych przeciwciał IgE.

Jak zapobiegać ponownemu wystąpieniu reakcji anafilaktycznej? (Profilaktyka)

Profilaktyka anafilaksji opiera się przede wszystkim na unikaniu czynnika alergizującego. Działania obejmują:

1. Noszenie adrenaliny: każdy pacjent, u którego zdiagnozowano duże ryzyko wystąpienia reakcji anafilaktycznej, bezwzględnie musi nosić przy sobie dwa wstrzykiwacze z adrenaliną. Warto również wyrobić nawyk informowania bliskich o miejscu przechowywania auto-strzykawek.

2. Unikanie alergenów: uważne czytanie etykiet, informowanie kelnerów w restauracjach o alergiach pokarmowych oraz stosowanie środków odstraszających owady.

3. Identyfikator medyczny: opaska medyczna (bransoletka) lub karta z informacją o alergii znacząco ułatwia działania służbom ratunkowym.

4. Odczulanie (immunoterapia): w przypadku uczulenia na jad owadów błonkoskrzydłych, immunoterapia alergenowa jest niezwykle skuteczną metodą leczenia przyczynowego, dającą ponad 90% skuteczności w ochronie przed kolejnym wstrząsem.

FAQ – często zadawane pytania o anafilaksję

Czym jest anafilaksja?

Anafilaksja to nagła, ciężka i zagrażająca życiu ogólnoustrojowa reakcja nadwrażliwości (najczęściej alergiczna). Rozwija się gwałtownie po kontakcie z alergenem (np. jadem owada, lekiem lub pokarmem) i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.Czym różni się anafilaksja od wstrząsu anafilaktycznego?

Czym różni się anafilaksja od wstrząsu anafilaktycznego?

Anafilaksja to ogólne określenie ciężkiej reakcji alergicznej obejmującej kilka układów narządów. Wstrząs anafilaktyczny to jej najcięższa faza, w której na skutek rozszerzenia naczyń krwionośnych dochodzi do gwałtownego spadku ciśnienia tętniczego, co bezpośrednio zagraża życiu pacjenta z powodu niedotlenienia narządów.

Jakie są pierwsze objawy anafilaksji?

Do pierwszych objawów anafilaksji należą nasilone zmiany skórne (pokrzywka, świąd, obrzęk naczynioruchowy twarzy i gardła), trudności z oddychaniem (stridor, duszność), zawroty głowy, przyspieszone bicie serca oraz nagły spadek ciśnienia tętniczego.

Jak udzielić pierwszej pomocy przy wstrząsie anafilaktycznym?

W przypadku podejrzenia wstrząsu należy natychmiast podać adrenalinę domięśniowo w zewnętrzną część uda, wezwać pogotowie ratunkowe (tel. 999 lub 112) oraz ułożyć chorego w pozycji leżącej z uniesionymi nogami (o ile nie ma duszności). Jeśli reakcję wywołało użądlenie, należy jak najszybciej usunąć żądło.

Gdzie i w jakiej dawce podaje się adrenalinę podczas anafilaksji?

Adrenalinę podaje się wyłącznie domięśniowo w przednio-boczną część uda. Standardowa dawka dla dorosłych wynosi zazwyczaj 0,3 mg, natomiast u dzieci stosuje się dawkę 0,15 mg (najczęściej za pomocą automatycznego wstrzykiwacza). Podanie adrenaliny domięśniowo jest bezpieczne i stanowi najważniejszy element ratowania życia.