Alergia kontaktowa u dzieci, dorosłych i niemowląt – objawy, przyczyny i leczenie

Alergia kontaktowa – objawy ogólne, które powinny zaniepokoić

AWC najczęściej wyróżnia się objawami obejmującymi silne zaczerwienienie, pieczenie i świerzbienie w miejscu kontaktu z alergenem, a także pojawienie się guzków, pęcherzyków, suchości, łuszczenia się i pękania naskórka. W przewlekłych, nietypowych przypadkach może dojść do pogrubienia i szorstkości skóry. Jak wspomniano, objawy alergii kontaktowej pojawiają się zazwyczaj po kilku godzinach lub dniach od kontaktu z czynnikiem drażniącym.

Ogólne objawy, na które należy zwrócić uwagę:

• Zaczerwienienie i obrzęk – skóra staje się czerwona i może być gorąca w dotyku.
• Świerzbienie i pieczenie – silne uczucie swędzenia lub pieczenia.
• Wysypka – pojawienie się grudek, pęcherzyków wypełnionych płynem, które mogą pękać i tworzyć strupy lub nadżerki.
• Zmiany skórne – suchość, łuszczenie i pękanie skóry, często z zaznaczonymi bruzdami, co może być bolesne.
• Przewlekły charakter – w przypadku długotrwałego występowania objawów, skóra może stać się pogrubiała i szorstka niczym „kora drzewa”.

Alergia kontaktowa u niemowlaka – jak rozpoznać?

Alergię kontaktową u niemowlaka można rozpoznać po zaczerwienieniu, obrzęku, grudkowatej wysypce, pęcherzykach i świądzie w miejscach kontaktu skóry z uczulającym czynnikiem. Na skórze mogą pojawić się również nadżerki, łuszczenie lub pęknięcia, które mogą przypominać inne problemy skórne, często mylone z infekcjami.

Wystąpienia alergii kontaktowej u niemowlaków są jednak rzadsze niż u starszych dzieci lub dorosłych. Wynika to z faktu, że faza indukcji (uczulenia) wymaga czasu i powtarzającej się ekspozycji. Natomiast przy obecnej ekspozycji niemowląt na różne substancje (np. w chusteczkach nawilżanych, emolientach) problem jest coraz częściej rozpoznawany.

Rodziców powinny niepokoić:

• Zmiany skórne – zaczerwienienie, obrzęk, guzki lub pęcherzyki (czasem wypełnione płynem), które mogą sączyć się i pokrywać strupem.
• Silne swędzenie – dziecko może się intensywnie drapać, co prowadzi do uszkodzenia skóry i zwiększa ryzyko nadkażeń.
• Zmiany sączące lub pokryte strupami – w miarę rozwoju stanu zapalnego, pęcherzyki mogą pękać i tworzyć sączące nadżerki, które później pokrywają się strupami.
• Łuszczenie się skóry – w fazie gojenia lub przewlekłej zmiany mogą łuszczyć się i pękać.

Zmiany skórne pojawiają się zazwyczaj w miejscach bezpośredniej styczności z alergenem, np. w okolicach pieluszkowych, na twarzy, rękach plecach lub przy pępku. W przypadku dzieci, spowodowane są kontaktem z nowym produktem, jak pieluszka, proszek do prania, kosmetyk, metalowy element ubioru lub zabawka.

Alergia kontaktowa u dzieci – częste objawy i lokalizacja

Uczulenie kontaktowe u dzieci objawia się zaczerwienieniem, swędzącą wysypką, a w fazie ostrej sączeniem lub strupkami. Lokalizacja zmian zależy od wieku. W przypadku AZS, u młodszych dzieci częściej pojawiają się na buzi, w zgięciach łokciowych i pod kolanami, natomiast u dzieci starszych w okolicach stawów lub wokół ust. W przypadku AWC, lokalizacja jest zawsze ściśle związana z miejscem styczności z alergenem (np. w okolicach pieluszkowych lub rąk od zabawki).

Typowe objawy alergii skórnej u dzieci:

• zaczerwienienie i obrzęk skóry dziecka,
• swędzenie, które może być nasilone,
• wysypka złożona z grudek i pęcherzyków, czasem wypełnionych płynem,
• w fazie ostrej sączące się zmiany i strupy,
• w fazie przewlekłej pogrubienie i łuszczenie naskórka, a także bolesne pęknięcia,
• w niektórych przypadkach może pojawić się pokrzywka.

Lokalizacja zmian:

• U małych dzieci częściej na twarzy, głowie, w okolicach szyi, tułowia i na rękach.
• U starszych dzieci w okolicach stawów oraz w miejscu kontaktu z alergenem, przykładowo przy zapięciu odzieży lub na nadgarstkach od zegarka.

Czynniki ryzyka:

• dzieci z atopowym zapaleniem skóry (Atopic dermatitis),
• dzieci z wadami bariery skórnej,
• dzieci z intensywnym lub powtarzającym się kontaktem z alergenami we wczesnym dzieciństwie.

Alergia kontaktowa u dorosłych – czym się charakteryzuje?

Alergia kontaktowa u dorosłych często ma podłoże zawodowe lub jest związana z codziennymi czynnościami, co prowadzi do kontaktu z konkretnymi substancjami. Mechanizm reakcji to opóźniona reakcja immunologiczna typu komórkowego na kontakt z alergenem, która może pojawić się po wielu latach ekspozycji.

Objawy skórne:

• Ostre – zaczerwienienie, świerzbienie, wysięk, pęcherzyki i guzki, które mogą zlewać się w większe ogniska o nieregularnych granicach.
• Przewlekłe – zmiany mogą przekształcić się w przewlekłe zapalenie skóry z cechami silnego świądu, suchości, złuszczania, pęknięć i bolesnych rozpadlin.

Lokalizacja zmian:

• Dłonie – często wynik kontaktu z detergentami, środkami czystości, chemikaliami czy metalami.
• Twarz – może być spowodowana kosmetykami lub innymi substancjami chemicznymi, na które skóra jest narażona (np. w wyniku pracy).
• Uszy, szyja: związane z noszeniem biżuterii zawierającej szkodliwe metale.

Najczęstsze przyczyny alergii kontaktowej

Najczęstszymi przyczynami alergii kontaktowej jest bezpośredni kontakt skóry z alergenami, jak metale, substancje zapachowe, konserwanty, barwniki, lateks oraz miejscowo stosowane leki. Inne przyczyny to formaldehyd, żywice epoksydowe i niektóre rośliny, jak sumak jadowity.

Metale

• Nikiel – najpowszechniejszy alergen, znajdujący się w biżuterii, guzikach, klamrach lub okularach.
• Chrom – występuje w skórze garbowanej chemicznie oraz w cemencie.
• Kobalt – zwykle występuje w towarzystwie uczulenia na chrom i nikiel.

Substancje zapachowe

• Olejki eteryczne – naturalne, ale silnie uczulające substancje pochodzenia roślinnego, powszechnie stosowane w kosmetykach, kadzidełkach i akcesoriach do aromaterapii.
• Środki konserwujące – chemiczne dodatki (np. parabeny, MCI/MI) przedłużające trwałość produktów, które mogą wywołać reakcję alergiczną poprzez kontakt ze skórą.
• Kalafonia – lepka żywica pochodząca z drzew, stosowana m.in. w tuszu do rzęs, lakierach do włosów i plastrach, będąca częstym, ale mało znanym alergenem.
• Formaldehyd – silny konserwant i uczulacz, uwalniany przez niektóre kosmetyki (np. lakiery do paznokci) lub dodawany bezpośrednio, znany z alergizującego działania.
• Pasty do zębów – mogą uczulać poprzez substancje aromatyczne (np. miętowe) i konserwanty, powodując wyprysk wokół ust (tzw. zapalenie czerwieni wargowej).

Barwniki

• Parafenylenodiamina – często używana w ciemnych barwnikach do włosów i odzieży.
• PPD – zwana sztuczną henną, występuje m.in. w farbach do włosów i tatuażu.

Lateks

• Lateks – składnik gumy naturalnej obecny w rękawiczkach, balonach i innych produktach gumowych. Wydzielany jest też przez niektóre rośliny ozdobne, jak gwiazda betlejemska lub fikus.

Składniki leków

• Neomycyna – antybiotyk stosowany w maściach, kremach i kroplach, który jest jednym z najczęstszych lekowych alergenów kontaktowych; uczulenie często ujawnia się przy długotrwałym stosowaniu na uszkodzoną skórę.
• Benzokaina – środek znieczulający miejscowo, powszechnie występujący w żelach na ból zębów, sprayach na ból gardła czy maściach przeciwbólowych; może wywołać miejscową reakcję alergiczną w obszarze aplikacji.

Rośliny

• Fikus (figowiec) – wydziela biały lateks po uszkodzeniu, który jest częstą przyczyną silnych podrażnień i uczuleń kontaktowych, szczególnie u osób wrażliwych.
• Wilczomlecz piękny (gwiazda betlejemska) – mleczny sok zawiera estry forbolu, które mogą powodować poważne podrażnienia skóry i oczu.
• Kroton – podobnie jak inne wilczomleczowate, wydziela lateks, który może wywołać kontaktowe zapalenie skóry.
• Wilczomlecz lśniący (korona cierniowa) – sok jest wyjątkowo toksyczny, mogący prowadzić do silnych reakcji skórnych i stanów zapalnych.
• Bluszcz pospolity – zawiera alergizującą substancję zwaną falarinolem, która u wielu osób wywołuje kontaktowe zapalenie skóry z wysypką i świądem.
• Trujący bluszcz – zawiera urushiol, który powoduje gwałtowną, pęcherzową wysypkę.
• Sumak jadowity – podobnie jak trujący bluszcz, zawiera urushiol, będący jednym z najsilniejszych roślinnych alergenów kontaktowych.

Pozostałe

• Żywice epoksydowe – obecne głównie w klejach i materiałach przemysłowych,
• Formaldehyd – stosowany m.in. w lakierach do paznokci i produktach chemicznych,
• Lanolina – naturalny wosk pochodzący z owczej wełny, często wykorzystywany w kremach i maściach pielęgnacyjnych.

Diagnostyka i leczenie – co na alergię kontaktową?

Jak diagnozuje się alergiczny wyprysk kontaktowy?

Jak już wspomniano, obraz kliniczny uczulenia kontaktowego (AWC) może być podobny do atopowego zapalenia skóry (AZS) oraz innych chorób przebiegających z egzemą. Dlatego znaczenie ma właściwe postawienie diagnozy. Rozpoznanie ustala się przede wszystkim na podstawie charakterystycznych zmian skórnych oraz analizy, czy występowanie dolegliwości wiąże się z określonymi sytuacjami, np. z pracą zawodową lub kontaktem z konkretnymi produktami.

Najważniejszą metodą diagnostyczną są testy płatkowe. Procedura polega na umieszczeniu na skórze pleców niewielkich krążków z bibuły nasączonych różnymi substancjami, które mogą wywołać alergiczny wyprysk kontaktowy (obecnymi m.in. w metalach, kosmetykach, lekach, gumie bądź tworzywach sztucznych). Po usunięciu testów lekarz ocenia reakcję skóry – pojawienie się zaczerwienienia, grudek lub pęcherzyków sugeruje uczulenie na daną substancję.

Domowe i farmakologiczne metody leczenia alergii kontaktowej

Leczenie alergii kontaktowej u dzieci lub dorosłych polega głównie na unikaniu substancji wywołującej reakcję alergiczną lub drażliwą. Nie zawsze jest to możliwe, jednak ograniczenie ekspozycji często prowadzi do szybkiego złagodzenia objawów.

Leczenie miejscowe:

• Glikokortykosteroidy – stosowane w postaci maści lub kremów przez kilka–kilkanaście dni. W suchych zmianach na dłoniach lub stopach mogą być stosowane pod opatrunkiem. W ciężkich przypadkach lekarz może włączyć glikokortykosteroidy doustne.
• Okłady ściągające (w ostrym zapaleniu z pęcherzykami i wysiękiem) – działają wysuszająco i łagodzą świąd. Mogą być stosowane kilka razy dziennie pamiętając o zmianie tkaniny 1–4 razy co 15–30 min. Do sporządzenia okładów ściągających używa się czystej wody, 0,9% roztworu NaCl lub octanowinianu glinu.

Leczenie zmian przewlekłych (pogrubienie i szorstkość skóry):

• Środki nawilżające z dużą zawartością tłuszczów.
• Preparaty keratolityczne (z polidokanolem lub mocznikiem).
• Wazelina.

Leki przeciwświądowe:

• Doustne leki przeciwhistaminowe.
• Miejscowe preparaty przeciwalergiczne oraz przeciwzapalne zawierające mentol (0,1–2%) lub kamforę (0,1–3%).

Inhibitory kalcyneuryny:

• Alternatywa dla kortykosteroidów.
• Szczególnie przydatne na delikatnych obszarach skóry (twarz, okolice oczu).
• Mniejsze ryzyko działań niepożądanych, jak zanik skóry.

Leczenie ogólnoustrojowe (gdy leczenie miejscowe jest niewystarczające):

• Kortykosteroidy doustne – krótkotrwale w ostrych, rozległych stanach zapalnych.
• Leki przeciwhistaminowe – łagodzą świąd przy alergicznym wyprysku kontaktowym.
• Immunosupresanty – stosowane rzadko, w terapii przypadków opornych na inne metody.

Fototerapia (pomocna w trudnych, przewlekłych postaciach alergicznego zapalenia skóry):

• UVB lub PUVA (psoralen + UVA) – fototerapia działa immunosupresyjnie, zmniejsza objawy zapalenia.

Domowe sposoby i pielęgnacja:

• Emolienty – intensywnie nawilżają i wspierają odbudowę bariery naskórkowej. Regularnie stosowane zmniejszają ryzyko zaostrzeń choroby.
• Chłodne okłady – łagodzą świąd i zmniejszają obrzęk. Należy owinąć lód w bawełnianą ściereczkę lub użyć zimnego kompresu żelowego i przykładać maksymalnie do 20 minut.
• Napary – popularne są napary z rumianku. Należy zastosować na wilgotną skórę i pozostawić do wyschnięcia.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o alergię kontaktową

ŹRÓDŁA:

1. Śpiewak R., Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry u dzieci, Nowa Medycyna 2001.
2. Śpiewak R., Alergia kontaktowa – diagnostyka i postępowanie, Alergia Astma Immunologia, 2007.
3. Kręcisz B., Chomiczewska-Skóra D., Kieć-Świerczyńska M., Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry, Alergia, 2014.
4. Dawicka J., Uczulenie na składniki kosmetyków u pacjentów z alergicznym kontaktowym zapaleniem skóry, Gdańsk 2020.
5. Contact Allergy to Topical Medicaments, Part 1: A Double-edged Sword. Ng A, Atwater AR, Reeder M. Cutis 2021.