Alergeny zwierzęce

Mysz (Mus musculus)

Mysz domowa jest źródłem silnych alergenów, co jest szczególnie istotne w laboratoriach i hodowlach. Główne alergeny myszy, Mus m 1 i Mus m 2, występują głównie w moczu i mieszkach włosowych.

• Mus m 1 (17 kDa) to lipokalina/prealbumina odpowiedzialna za przenoszenie zapachów i sygnałów feromonowych.
• Mus m 2 to glikoproteina obecna na powierzchni skóry i włosów.

Powyższe białka łatwo unoszą się w powietrzu, gdzie obecność Mus m 1 lub Mus m 2 stwierdza się również w kurzu pomieszczeń, gdzie przebywają gryzonie.

Szczur (Rattus norvegicus)

Alergenem o największym znaczeniu klinicznym u szczura jest Rat n 1, lipokalina o masie 17 kDa. W przypadku szczurów, głównym źródłem białek antygenowych jest mocz, który stanowi najlepsze źródło ekstraktów do testów diagnostycznych. W odróżnieniu od innych futerkowych, naskórek szczura ma mniejsze znaczenie w reakcji alergicznej.

Świnka morska (Cavia porcellus)

U świnek morskich główne alergeny to lipokaliny:

• Cav p 1 (20 kDa),
• Cav p 2 (17 kDa),
• Cav p 3 (18 kDa).

Występują w moczu, sierści i wydzielinach gruczołów skórnych. U osób uczulonych kontakt z powyższymi białkami może prowadzić do objawów oddechowych i skórnych.

Szczególnymi właściwościami wyróżnia się białko Cav p 6 — wykazuje podobieństwo do alergenów kota (Fel d 4) oraz psa (Can f 6), co oznacza, że może reagować krzyżowo. Zaobserwowano, że aż 73% osób uczulonych na kota i psa posiada również swoiste immunoglobiny IgE skierowane przeciwko alergenom świnki morskiej.

Alergia na świnkę morską jest szczególnie częsta wśród pracowników laboratoriów, w których prowadzi się badania — może dotyczyć nawet 31% osób mających bezpośredni kontakt ze zwierzęciem.

Chomiki (Cricetinae)

Wśród hodowlanych gatunków w Polsce dominują średniej wielkości chomiki syryjskie oraz karłowate — dżungarskie, znane także jako syberyjskie. Głównymi alergenami są białka moczu i naskórka, należące do grupy lipokalin. Choć wytwarzają mniejsze ilości alergenów niż koty czy psy, białka chomików mogą powodować reakcje alergiczne u osób nadwrażliwych.

U około 15% właścicieli chomików uczulenie rozwija się po rocznym przebywaniu z pupilem w mieszkaniu. Głównym źródłem alergenów chomika jest kurz domowy, znajdujący się na podłogach, wykładzinach, w powietrzu oraz w sypialnianych materacach.

Źródła alergenów pochodzenia zwierzęcego

Określenie „uczulenie na sierść” jest w rzeczywistości uproszczeniem, ponieważ sama sierść nie stanowi głównego źródła alergenów. Poprawniejszym określeniem jest to, iż pełni funkcję nośnika, na którym gromadzą się różne uczulające substancje pochodzące z organizmu zwierzęcia. To właśnie białka zawarte w naskórku, wydzielinach i wydalinach są faktycznymi czynnikami alergizującymi.

Sierść jako nośnik alergenów zwierząt

Sierść zwierząt działa jak rusztowanie, na którym osadzają się mikroskopijne cząsteczki alergizujące, dlatego ma znaczenie drugorzędne w produkcji alergenów. W praktyce alergeny mogą pochodzić z:

• złuszczonego naskórka, który sam w sobie zawiera alergizujące białka,
• śliny, która jest częstym źródłem białek antygenowych i jest przenoszona na sierść podczas codziennej pielęgnacji,
• gruczołów potowych i łojowych zawartych w skórze,
• łez oraz innych wydzielin błon śluzowych,
• moczu i odchodów, zawierających wysokie stężenia białek o właściwościach uczulających.

Co więcej, sierść może być również nośnikiem innych alergenów wziewnych. Przykładem są pyłki traw i drzew, roztocza kurzu domowego lub zarodniki pleśni, co może prowadzić do nasilenia objawów u osób z alergiami krzyżowymi. Po wyschnięciu, alergeny stają się lekkie i łatwo unoszą się w powietrzu, skąd mogą być wdychane lub osadzać się na przedmiotach codziennego użytku — ubraniach, pościeli, meblach bądź dywanach.

Główne biologiczne źródła alergenów zwierząt

Rzeczywiste źródła alergenów są zróżnicowane w zależności od gatunku zwierzęcia, jednak do najczęstszych należą:

• naskórek — zawiera białka strukturalne i enzymy o silnych właściwościach uczulających,
• wydzieliny gruczołów łojowych i potowych,
• ślina,
• mocz zwierząt, szczególnie u samców gryzoni (np. myszy i szczurów), u których występuje tzw. proteinuria, czyli zwiększone wydalanie białka,
• surowica i inne płyny ustrojowe.

Większość alergenów zwierzęcych to białka enzymatyczne, które ze względu na swoją budowę łatwo przenikają do dróg oddechowych człowieka i pobudzają układ immunologiczny.

Jak alergeny zwierzęce przedostają się do organizmu?

Najczęstszą drogą wnikania alergenów zwierzęcych do organizmu jest droga oddechowa — poprzez wdychanie drobnych cząstek zawieszonych w powietrzu. Jednak możliwe jest również uczulenie kontaktowe (poprzez dotyk) lub pośrednie, gdy alergeny zostaną przeniesione np. na odzieży, obuwiu lub pościeli.

Najczęstsze objawy alergii na sierść

Nasilenie objawów zależy od poziomu ekspozycji na alergen, indywidualnej wrażliwości organizmu oraz czasu trwania kontaktu ze zwierzęciem. Typowe objawy choroby obejmują reakcje ze strony wielu układów.

Symptomy alergii na zwierzęta ze strony układu oddechowego

Unoszące się w powietrzu wraz z kurzem lub mikroskopijnymi cząstkami sierści alergeny zwierzęce, najczęściej wywołują reakcje ze strony dróg oddechowych. Do typowych objawów należą:

• częste, napadowe kichanie,
• katar lub zatkany nos, charakterystyczny dla alergicznego nieżytu nosa i astmy oskrzelowej,
• suchy kaszel i uczucie drapania w gardle,
• świszczący oddech,
• duszności i trudności w oddychaniu, szczególnie u osób z rozpoznaną astmą oskrzelową.

W przypadku przewlekłej ekspozycji lub nieleczonej alergii, objawy mogą się nasilać i wywoływać objawy astmy lub doprowadzić do rozwoju przewlekłych stanów zapalnych błony śluzowej nosa i zatok u osób nadwrażliwych.

Symptomy alergii na zwierzęta ze strony oczu

Kontakt z alergenami zwierzęcymi często prowadzi do wystąpienia alergicznego zapalenia spojówek. Typowe objawy oczne to:

• łzawienie i pieczenie oczu,
• zaczerwienienie spojówek,
• swędzenie, szczególnie w kącikach oczu,
• uczucie „piasku pod powiekami”.

Objawy pojawiają się zazwyczaj krótko po kontakcie ze zwierzęciem lub przebywaniu w pomieszczeniu, w którym znajdują się alergeny.

Skórne symptomy uczulenia na zwierzęta

Bezpośrednia styczność ze zwierzęciem może wywołać reakcje skórne, szczególnie u osób z atopowym zapaleniem skóry (AZS). Do najczęstszych należą:

• pokrzywka — swędzące, wypukłe bąble na skórze,
• rumień i zaczerwienienie w miejscu kontaktu,
• uogólniony świąd skóry,
• zaostrzenie zmian AZS.

W niektórych przypadkach objawy na skórze pojawiają się również pośrednio, np. w wyniku kontaktu z ubraniami lub meblami, na których osadziły się alergeny.

Objawy ogólne i ciężkie reakcje

U niektórych osób alergia na zwierzęta może objawiać się także objawami ogólnymi, takimi jak:

• złe samopoczucie, ból głowy, uczucie zmęczenia,
• zawroty głowy (w cięższych przypadkach mogące prowadzić do omdleń),
• obrzęk twarzy, ust lub języka,
• w rzadkich sytuacjach — wstrząs anafilaktyczny, będący stanem bezpośredniego zagrożenia życia.

Kiedy dochodzi do reakcji na alergeny pochodzenia zwierzęcego?

Do niepożądanej reakcji na alergeny pochodzenia zwierzęcego może dojść w przypadku:

• wdychania alergenów podczas bezpośredniego kontaktu;
• wdychania alergenów w środowisku — alergeny zwierzęce są obecne w szkołach, środkach transportu lub miejscach pracy, gdyż mogą być przenoszone m.in. na ubraniach.
• kontaktu z ubraniami, narzutami, kocami czy derkami końskimi mającymi styczność ze zwierzętami;
• przez spożywanie surowego lub średnio ugotowanego mięsa (np. koniny),
• sporadycznie, w wyniku ukąszenia przez zwierzę.

Jak radzić sobie z objawami alergii na zwierzęta?

Alergia na zwierzęta nie oznacza konieczności rezygnacji z kontaktu z pupilem. Wymaga jednak odpowiedniej profilaktyki i leczenia. Skuteczne postępowanie polega na zmniejszeniu styczności z czynnikiem alergizującym, utrzymaniu wysokiej higieny środowiska domowego, stosowaniu leczenia farmakologicznego oraz — w uzasadnionych przypadkach — immunoterapii swoistej (odczulania).

Zmniejsz kontakt z alergenem

Podstawową zasadą w łagodzeniu objawów jest ograniczenie kontaktu z alergenami:

• Nie pozwalaj zwierzętom wchodzić do sypialni ani przebywać w pomieszczeniach, w których śpisz lub odpoczywasz.
• Wyznacz pupilowi osobne miejsce w domu i ogranicz dostęp do mebli tapicerowanych.
• Myj ręce po każdym kontakcie i unikaj dotykania twarzy, nosa lub oczu.
• Staraj się nie mieć kontaktu ze śliną zwierzęcia, ponieważ zawiera znaczną ilość białek alergennych, które później przenoszone są na sierść.
• Jeśli odwiedzasz znajomych posiadających zwierzęta, poinformuj o swojej alergii — możesz wówczas przyjąć wcześniej lek antyhistaminowy, aby zminimalizować reakcję.

Higiena i sprzątanie

Regularne utrzymanie czystości w domu pozwala znacząco zmniejszyć stężenie alergenów w powietrzu:

• Kąp zwierzę przynajmniej raz na 1–2 tygodnie, co redukuje ilość alergenów na sierści.
• Często odkurzaj, pierz pościel i wietrz pomieszczenia, w których zwierzę przebywa najczęściej.
• Usuń dywany, zasłony i meble z miękkimi obiciami, które zatrzymują kurz, sierść i złuszczony naskórek.
• Przemyśl zakup oczyszczacza powietrza z filtrem HEPA, który niweluje alergeny unoszące się w powietrzu.

Leczenie farmakologiczne

Jeśli mimo starań objawy się utrzymują, konieczna jest konsultacja z lekarzem.

• Leki przeciwhistaminowe (np. loratadyna, cetyryzyna) łagodzą katar, świąd i łzawienie oczu.
• Glikokortykosteroidy donosowe i krople do oczu pomagają zmniejszyć stan zapalny błon śluzowych.

W przypadku astmy alergicznej lekarz może zalecić stosowanie leków rozszerzających oskrzela lub leków przeciwleukotrienowych.

Kiedy udać się do lekarza?

Jeżeli zauważysz u siebie lub u dziecka objawy takie jak przewlekły katar, świąd oczu, kaszel czy trudności w oddychaniu po kontakcie ze zwierzęciem, warto skonsultować się z lekarzem.

• Lekarz pierwszego kontaktu może ocenić wstępnie sytuację i skierować do alergologa.
• Specjalista przeprowadzi szczegółowy wywiad i zaproponuje odpowiednie testy diagnostyczne — najczęściej testy skórne (patch testy) lub oznaczenie poziomu przeciwciał IgE we krwi.

Dzięki badaniom diagnostycznym możliwe jest potwierdzenie alergii oraz określenie, na które konkretne białka alergizujące reaguje organizm, co jest ważne w przypadku chęci podjęcia ewentualnego leczenia i odczulania.

Jak diagnozuje się uczulenie na alergeny zwierząt?

Podstawą diagnostyki alergii na sierść zwierząt są dwie metody: test na skórze oraz analiza laboratoryjna krwi w kierunku obecności alergenowo swoistych przeciwciał IgE (sIgE). Celem badań jest zarówno potwierdzenie uczulenia, jak i identyfikacja konkretnego alergenu odpowiedzialnego za niepożądaną reakcję organizmu.

Testy skórne

Wykonywane w warunkach ambulatoryjnych patch badania na skórze polegają na naniesieniu na skórę niewielkiej ilości ekstraktu alergenu i obserwacji reakcji w miejscu kontaktu. Pojawienie się bąbla i zaczerwienienia świadczy o obecności reakcji uczuleniowej. Patch testy są szybkie, mało inwazyjne i powszechnie stosowane jako pierwszy etap diagnostyki alergii na domowe pupile.

Oznaczanie swoistych przeciwciał IgE (sIgE)

Badania laboratoryjne krwi pozwalają wykryć i oznaczyć poziom przeciwciał IgE skierowanych przeciwko określonym alergenom. Obecność sIgE wskazuje, że organizm reaguje na dany alergen, a prawdopodobieństwo wystąpienia objawowej alergii rośnie wraz ze wzrostem stężenia sIgE.

Klasyczne testy wykorzystujące ekstrakty alergenowe (np. z sierści lub naskórka zwierząt) mają jednak ograniczenia — nie pozwalają precyzyjnie określić, który składnik ekstraktu jest rzeczywistym czynnikiem drażniącym. Ponadto nie wykluczają reakcji krzyżowych z alergenami innych gatunków zwierząt o podobnej budowie białkowej.

Diagnostyka molekularna – nowoczesne podejście

Nowoczesna diagnostyka alergii wykorzystuje alergeny molekularne, czyli szczegółowe scharakteryzowane biochemicznie składniki ekstraktów. W efekcie możliwe jest precyzyjne określenie cząsteczek alergizujących, które stymulują wytwarzanie swoistych immunoglobin IgE. Zaletą metody jest możliwość:

• ustalenia rzeczywistej przyczyny uczulenia (uczulenie pierwotne),
• rozróżnienia reakcji pierwotnych od krzyżowych,
• prognozowania nasilenia objawów i możliwych powikłań,
• określenia potencjalnych alergenów pokrewnych, np. u osób uczulonych na kota, które mogą reagować również na alergeny innych ssaków.

Immunoterapia swoista (odczulanie)

Gdy unikanie kontaktu z alergenem jest trudne lub niemożliwe, skutecznym rozwiązaniem może być immunoterapia alergenowa. Odczulanie polega na stopniowym podawaniu niewielkich dawek alergenu w postaci zastrzyków lub tabletek podjęzykowych, aby przyzwyczaić organizm do obecności substancji alergizującej i zmniejszyć reakcję uczuleniową. Leczenie trwa zwykle kilka lat, ale przynosi długotrwałe efekty i może poprawić jakość życia pacjenta.

ŹRÓDŁA:

1. Konradsen J.R. i in., Allergy to furry animals: New insights, diagnostic approaches, and challenges (2014). Journal of Allergy and Clinical Immunology. Online: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25282018/
2. Care of Guinea Pigs. Purdue University College of Veterinary Medicine. Online: https://vet.purdue.edu/hospital/small-animal/primary-care/documents/CareofGuineaPigs.pdf
3. O’Haire M.E. i in., Effects of Animal-Assisted Activities with Guinea Pigs in the Primary School Classroom (2013). Online: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3832256/
4. Pomes A., Smith A.M., Gregoire C., Vailes L.D., Arruda L.K., Chapman M.D.L Functional properties of cloned allergens from dust mite, cockroach, and cat – are they relevant to allergogenicity. ACI International. 2001.
5. Korzon L., Kowalski M.L.: Alergie na zwierzęta. Alergia Astma Immunologia 1998.
6. Duffort OA, Carreira J, Nitti G, Polo F, Lombardero M.: Studies on the biochemical structure of the major cat allergen Felis domesticus I. Mol Immunol. 1991.
7. Smith A.M., Pomes A., Chapman M.D.: Molecular Biology of Indoor Allergens. Clinical Reviews in Allergy and Immunology. 2000, 18: 265-283.
8. Orlicz-Widawska J., Gawlik R.: Alergia na chomika – coraz częstszy problem. Alergoprofil 2010.